Để đổi mới giáo dục - đào tạo cơ bản và toàn diện

Giờ học môn ngữ văn của học trò Trường THCS thống nhất, huyện Ba Vì (Hà Nội). Ảnh: QUANG MINH Cuối năm 2013, Hội nghị Trung ương lần thứ 8, Ban Chấp hành T.Ư (khóa XI) phê duyệt quyết nghị "Về đổi mới cơ bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu CNH, HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng tầng lớp chủ nghĩa và hội nhập quốc tế" (Nghị quyết). Một số nhà giáo, nhà khoa học đã tỏ sự mừng vì thấy ý kiến đóng góp tâm huyết được biểu đạt trong quyết nghị. Nhưng nhiều người vẫn lo, theo kinh nghiệm, nhiều Nghị quyết về giáo dục và đào tạo đã từng không được thực hành đến nơi đến chốn. Trong bối cảnh hiện nay, chắc chẳng thể như thế. Bởi đổi mới cơ bản, toàn diện nền giáo dục nước nhà là nguyên tố có tính quyết định đối với sự thành công của các cải cách về kinh tế, chính trị để giang san có thể phát triển. Trong Nghị quyết có ghi: "Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu". "Đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển, được ưu tiên đi trước trong các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - tầng lớp". Ý kiến đúng đắn đó đã được khẳng định trong nhiều văn kiện qua các nhiệm kỳ. Song trên thực tế, không thiếu những trường hợp trái lại. Nhiều khoảnh đất rộng rãi đã được các cấp có thẩm quyền ưu tiên dành cho những "dự án" có trường hợp vẫn đang bỏ hoang trong khi nhiều trường còn chật chội, con trẻ ở nhiều khu dân cư không có chỗ chơi, chỗ học. Ngân sách dành cho giáo dục vẫn chưa đủ để thực hành miễn phí ở cấp THCS, ngay kinh phí chi thẳng băng cũng như vốn đầu tư xây dựng trường vẫn còn phải dè xẻn, thì nhiều khoản tiền quá lớn từ ngân sách Nhà nước được duyệt chi vào những công việc chưa thật cấp thiết. Nhìn vào thực trạng yếu kém, bất cập dồn nén, kéo dài trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, có thể nói, các cấp lãnh đạo chưa thật sự tôn trọng sự nghiệp giáo dục và đào tạo. Để chấn hưng giáo dục và đào tạo thành công, đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của giang san, rõ ràng, điều kiện tiên quyết là lãnh đạo các cấp phải thật sự quán triệt chủ trương "quốc sách hàng đầu", miêu tả rõ rệt bằng những hành động có hiệu quả cụ thể. Trong đổi mới cơ bản, toàn diện về giáo dục và đào tạo, quan trọng nhất là đổi mới mục tiêu giáo dục mà quyết nghị cũng đã nêu ra. Cho đến nay, nhà trường nước ta vẫn tụ tập vào việc truyền thụ kiến thức một cách tiêu cực, cốt làm sao cho người học kết nạp được càng nhiều tri thức càng tốt. Rốt cục, kì dành cho ai cũng lại cứ vào chỗ thuộc được nhiều hay ít kiến thức sách vở. Đành rằng truyền thụ kiến thức là cần thiết nhưng, với sự phát triển của khoa học, đặc biệt khoa học giáo dục, nhà trường ngày nay có một tầm vóc cao hơn, ảnh hưởng to lớn hơn đối với sự phát triển của thanh thiếu niên. Nhà trường có thể phát huy tiềm năng của từng con người, biến tri thức thành năng lực cá nhân, từ đó phát huy sức mạnh của cả dân tộc. Đấy mới chính là những điều cuộc sống đang đòi hỏi ở nhà trường. Cố nhiên, để nhà trường đáp ứng được yêu cầu đó, không thể xem nhẹ sự đồng thuận của từng lớp, đầu tiên là của phụ huynh học sinh. Một vấn đề rất then chốt, mà Nghị quyết nhấn mạnh, đó là vấn đề đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục. Nghị quyết nhận định: "đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục bất cập về chất lượng, số lượng và cơ cấu; một bộ phận chưa theo kịp yêu cầu đổi mới và phát triển giáo dục...". Rõ ràng, nếu không lo giải quyết tận gốc vấn đề nhân công của chính ngành có nghĩa vụ đào tạo nhân lực, thì không thể tạo được chuyển biến cơ bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục. Trong cơ cấu nhân lực của ngành giáo dục, hàng ngũ nhà giáo chiếm tỷ trọng lớn nhất và giữ vai trò chủ lực trong đổi mới giáo dục và đào tạo. Để thực hiện mọi phương án nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo, một mặt phải tiến hành cập nhật kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp cho các thầy giáo, cô giáo hiện đang đứng lớp; mặt khác, phải đổi mới công tác đào tạo các đời đay đả sẽ vào nghề trong ngày mai. Như vậy, cần phải xếp đặt, kiện toàn (hay tái cơ cấu) hệ thống, mạng lưới các trường sư phạm để các trường này đủ sức thực hiện có hiệu quả ba nhiệm vụ: đào tạo đay nghiến mới, bồi bổ (đào tạo lại) cha nội đang đứng lớp, và làm đầu tàu trong đổi mới dạy và học. Đồng thời, các trường sư phạm phải xây dựng cho được một mô hình đào tạo mới theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực chuyên nghiệp ở những thanh niên đã chọn nghề thầy, song song phải giúp họ có ham muốn và kỹ năng tự cập nhật, trau dồi kiến thức trực tính ngay cả khi đã làm thầy. Cùng với việc đổi mới trong đào tạo, bổ dưỡng nhà giáo, nhất thiết phải đổi thay chính sách đãi ngộ đối với nhà giáo. Quyết nghị ghi: "Lương của nhà giáo được ưu tiên xếp cao nhất trong hệ thống thang bậc lương hành chính sự nghiệp và có thêm phụ cấp...". Năm 1996, Trung ương khóa 8 đã có quyết nghị giống hệt như vậy. Bây giờ, các yêu cầu mới đặt ra trong công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đòi hỏi người thầy nghĩa vụ càng nặng nề hơn trước. Để tạo động lực nghề cho nhà giáo, phải tăng lương và phụ cấp. Đòi hỏi các nghiêm đường, cô giáo dồn trí tuệ, sức lực vào việc dạy học trong khi lương và phụ cấp trả cho đay đả không đủ để có một cuộc sống tươm tất thì không hợp đạo lý. Hơn nữa, lương hướng còn là sự miêu tả rõ ràng thái độ trọng thị của từng lớp đối với nhà giáo và nghề dạy học, làm cho các thầy giáo, cô giáo yêu nghề và càng có trách nhiệm hơn trong hoạt động nghề nghiệp. Cũng trong khuôn khổ vấn đề nhân công của ngành giáo dục, cần phải tạo điều kiện hình thành các hội nghề nghiệp của nhà giáo để thúc đẩy tiến trình chuyên nghiệp hóa. Các tổ chức này sẽ huy động và phát huy sự đóng góp của nhà giáo vào công cuộc chấn hưng giáo dục, vận động nhà giáo thực hiện quy ước đạo đức nghề, kiểm định các chương trình đào tạo kiền, xác định tư cách hành nghề của nhà giáo, bảo vệ quyền và ích hợp pháp của nhà giáo. Hao hao như đối với một số ngành nghề đặc thù trong từng lớp, nhà giáo và nghề dạy học rất cần có một đạo luật làm cơ sở pháp lý cho việc nâng cao phẩm chất, năng lực và nghĩa vụ của mỗi cha nội, cô giáo. Nghị quyết đã xác định những Quan điểm và định hướng lớn, thể hiện một cách đại quát về các đích và giải pháp. Để thực hiện quyết nghị, cần phải cụ thể hóa nội dung quyết nghị bằng một đề án tổng thể. Hơn nữa, quyết nghị còn để ngỏ một số vấn đề, trong đó có nội dung đổi mới cơ cấu hệ thống giáo dục và đào tạo. Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, việc phân luồng sau giáo dục cơ sở (chín năm) và định hướng nghề ở THPT chưa thành công là do cơ cấu hệ thống giáo dục và đào tạo không hợp lý. Như vậy, muốn giải quyết một cách căn bản vấn đề phân luồng (một đích quan yếu) và định hướng nghề nghiệp thì không thể không đổi thay cơ cấu hệ thống. Hơn nữa cơ cấu hệ thống lại cần xác định trước khi xây dựng chương trình dạy và học. Do đó chủ trương trước mắt ổn định hệ thống giáo dục phổ biến như hiện nay cần được tính toán kỹ lưỡng về mặt thời gian trong đề án tổng thể. Song song cũng cần sớm đặt ra việc chấn chỉnh và đổi mới hệ thống dạy nghề và hệ thống giáo dục đại học - hai bộ phận gắn trực tiếp với việc xây dựng nguồn nhân công có chất lượng. Rõ ràng giải quyết thấu suốt các vấn đề na ná như vậy bằng một đề án tổng thể là rất cần thiết để tránh sa vào tình trạng chắp vá, thiếu đồng bộ. Do khuôn khổ rộng lớn và tầm quan yếu của công cuộc đổi mới giáo dục và đào tạo, nhất là trong điều kiện từng lớp đang rất quan hoài việc học hành của thế hệ trẻ, đề án tổng thể phải tập kết được sự đóng góp về trí não của đông đảo nhà giáo, nhà khoa học, nhà hoạt động thực tế trên nhiều lĩnh vực khác nhau, kể cả cha mẹ học sinh. Muốn có một đề án tổng thể như vậy, việc soạn thảo cần do một đội ngũ chuyên gia được chọn lọc cả trong và ngoài ngành giáo dục với sự chỉ đạo của Ủy ban quốc gia Đổi mới giáo dục và đào tạo (sẽ được thành lập theo Nghị quyết). Và Ủy ban quốc gia sẽ căn cứ vào đề án mà chỉ đạo việc thực hiện. Dù rằng Bộ GD và ĐT có vai trò quan trọng song chẳng thể để ngành giáo dục ở vào thế trơ trọi càng chẳng thể khoán trắng cho ngành giáo dục. Các ngành khác, nhất là những ngành liên quan trực tiếp giáo dục như tài chính, kế hoạch và đầu tư, tài nguyên và môi trường, khoa học và công nghệ..., Cần chủ động thực hiện chủ trương quốc sách hàng đầu. Thực hiện chiến thắng quyết nghị vững chắc sẽ là sự đóng góp to lớn và có ý nghĩa nhất cho sự phát triển của giang san. Mong rằng, năm 2014 việc triển khai công cuộc đổi mới quan yếu này được tiến hành khôn xiết khẩn trương và mạnh mẽ. NGUYỄN THỊ BÌNH (Nguyên Phó Chủ tịch nước)