Kiện Trung Quốc ở tòa nào? - Phần 2

LS Tạ Văn Tài, Harvard Law School trạng sư Tạ Văn Tài trạng sư Tạ Văn Tài , nguyên giảng viên và hiện là nghiên cứu viên Trường Luật thuộc Đại học Harvard (Hoa Kỳ) có bài giải thích các vấn đề này. Bài của luật sư Tài tả khá chi tiết những khía cạnh công pháp quốc tế liên quan đến vấn đề kiện Trung Quốc, lập luận chém và thuyết phục. Để bạn đọc dễ theo dõi, tòa soạn tạm chia bài của trạng sư Tài thành 3 phần và đặt thêm các tiểu đề như sau: Phần 1: Quyền của Việt Nam và lập luận của Trung Quốc ở Biển Đông Phần 2: Việt Nam có thể kiện trước tòa án quốc tế nào? Phần 3: Vai trò của cộng đồng quốc tế. -- Phần 2: Việt Nam có thể kiện trước tòa án quốc tế nào? Từ lập luận trên của hai bên, câu hỏi trước hết được nêu ra là Việt Nam có thể kiện Trung Quốc ra trước tòa án quốc tế nào? A) Luận cứ (a) của Trung Quốc dùng Paracels để đòi quyền khai thác cho giàn khoan phải được bác khước bằng hai vụ kiện trong đó Việt Nam phải trình hồ sơ về hai điểm: (i) Paracels không phải thuộc chủ quyền đất đai (territorial sovereignty) của Trung Quốc mà của Việt Nam; (ii) Paracels không có mỏm đá nào, kể cả Woody/Yongxing /Phú Lâm xứng đáng gọi là đảo /island , tức có người sống trong nền kinh tế tự đắc được trong thể nguyên thủy nguyên sơ, mà toàn là đá /reef. Vụ kiện thứ nhất về chủ quyền đất đai trên Paracels là thuộc luật quốc tế cổ truyền (traditional international law), theo đó Việt Nam phải minh chứng theo nguyên tắc luật quốc tế là một chính quyền muốn công nhận chủ quyền phải có sự liên tục hành sử chủ quyền trong hòa bình, nói rõ ý định làm chủ, và nếu bị cưỡng chiếm thì phải phản đối chính quyền mới cướp bằng võ lực đất của mình để cản trở chính quyền mới này thủ đắc chủ quyền bằng sự hành sử chủ quyền liên tục. Xét các chứng cớ lịch sử về chủ quyền của Việt Nam theo luật quốc tế này, thì Việt Nam, trong chiều dài lịch sử từ nhiều thế kỷ, đã xác nhận và hành sử chủ quyền trên Hoàng Sa và Trường Sa (tuy phạm vi hành sử ở Trường Sa thì chưa xác định tới bao lăm đảo); và khi Trung Quốc chiếm Hoàng Sa bằng võ lực năm 1974 và Việt Nam Cộng hòa phản đối, sau đó Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là Cộng hòa từng lớp chủ nghĩa Việt Nam) – kế quyền của Việt Nam Cộng hòa theo nguyên tắc thừa kế quốc gia (succession of state) – cũng phản đối vụ Trung Quốc dùng võ lực chiếm Hoàng Sa và rồi phản đối nhiều lần việc Trung Quốc dùng võ lực chiếm một số đảo ở Trường Sa năm 1988 gây thương vong cho nhiều lính hải quân Việt Nam và các năm sau đó, thì chủ quyền Việt Nam trên Hoàng Sa và Trường Sa chẳng thể bị coi là đã bị xói mòn vì thiếu sự tuyên bố và hành sử chủ quyền. Nhưng ngay tại đây, cần bác khước một vấn đề Trung Quốc nêu ra: nguời Trung Quốc thường viện đến công hàm hay công thư của Thủ tướng Phạm Văn Đồng năm 1958 mà họ cho là đã nhường Paracels và Spratleys cho Trung Quốc. Chúng tôi có đủ luận cứ quốc tế công pháp bác khước điểm này và mô tả trong một bài báo khác. Phải dùng luận cứ này trong dư luận quốc tế và trong vụ kiện về chủ quyền đất đai (territorial sovereignty) trên Paracels tại tòa án có thẩm quyền về việc này là Tòa án Công Lý Quốc Tế (International Court of Justice, ICJ) . Rất tiếc là trong hiện trạng luật quốc tế, không thể lôi Trung Quốc ra tòa ICJ được như một số kiến nghị vì chắc chắn Trung Quốc sẽ không đồng ý ra tòa mà theo nguyên tắc optional clause thì một quốc gia có đồng ý ra tòa thì tòa mới coi xét đơn kiện. B) Trong vụ kiện thứ hai, chúng tôi nghĩ là trước Tòa án Trọng tài Luật Biển, Việt Nam có thể bác khước căn bản pháp lý của việc Trung Quốc đặt vị trí giàn khoan, bác khước cả hai luận cứ: luận cứ (b) về khoảng cách đảo Hải Nam tới giàn khoan chỉ có 180 dặm, cùng với luận cứ (a) về nhân cách đảo /island của Paracels. Tòa án Trọng tài Luật Biển là tòa mà Việt Nam có thể lôi Trung Quốc ra theo thủ tục bó buộc trong UNCLOS, Mục 2, điều 286-288. Chúng tôi nghĩ rằng Việt Nam có thể lôi Trung Quốc ra Tòa án Trọng tài Luật Biển mà Trung Quốc chẳng thể dùng sự bảo lưu (reservation) khi ký Công ước là không nhận thủ tục bó buộc cho các tranh chấp về vùng chồng lấn của các EEZ giữa Việt Nam và Trung Quốc, như nói ở điểm (b), giàn khoan ở chỗ chống lấn của hai EEZ tính từ bờ biển Việt Nam và từ Hải Nam, vì rằng Việt Nam cũng có thể xin Tòa Trọng Tài xử về biên thuỳ biển /sea boundary , mặc dù Trung Quốc có bảo lưu/reservation khi nhập Công ước về vấn dề biên cương biển /sea boundary hay vịnh lịch sử /historical bays ; quyền kiện đó của Việt Nam là chiếu theo điều 298 đoạn 4, Công ước UNCLOS dành quyền cho quốc gia duyên hải /coastal state , quyền có thể đối kháng: “4. Nếu một nhà nước thành viên đã ra một tuyên bố theo khoản 1, điểm a, thì bất kỳ quốc gia thành viên nào khác cũng có thể đưa ra mọi tranh chấp giữa nhà nước đó với nhà nước đã ra tuyên bố và nằm trong một loại tranh chấp đã bị loại trừ, ra giải quyết theo thủ tục được định rõ trong tuyên bố này“. Hiện nói về điểm (b), vị trí giàn khoan ở nơi chống lấn giữa EEZ Việt Nam và EEZ Trung Quốc tính từ Hải Nam: cả hai phía bờ biển Việt Nam và Trung Quốc đều có thể nảy sinh hai EEZ và hai Thềm lục địa, của cả hai nước Việt Nam và Trung Quốc. Nói cho Việt Nam, chúng ta có thể biện luận theo luật là: vị trí giàn khoan ở trong Thềm lục địa mở rộng của Việt Nam, và hơn nữa, ở hẳn sang phía Việt Nam nếu cần phải đàm phán theo Công ước để tìm ra một đưòng trung tuyến (median line) giữa hai Thềm lục địa—như vẽ trong hình đăng trên Phần 1 . Trước Tòa Trọng Tài, mục đích quan trọng nhất là xin một bản án giải thích (declaratory judgement) giảng giải và áp dụng Công ước về vấn đề không có mỏm đá, đất nào trong Paracels, kể cả Woody/Yongxing/Phú Lâm, xứng đáng là đảo (island) mà đứa ở được trong một nền kinh tế tự mãn, trong dạng thiên nhiên trước khi Trung Quốc xây các tòa nhà ở được, trường bay, cảng, để tiếp tế, và nhà máy lọc nước ngọt. Cũng còn một cơ bản khác để kiện là xin Tòa giải thích việc Trung Quốc, một quốc gia duyên hải /coastal state , đã đơn phương ngăn chặn tự do lưu thông, với vòng vây rộng lớn các tầu chiến và hải giám quanh giàn khoan, chiếu theo điều 297 đoạn 1a: 1. Các vụ tranh chấp liên quan đến việc giải thích hay ứng dụng Công ước về việc thi hành các quyền thuộc chủ quyền hay quyền tài phán của nhà nước ven biển như đã được trù định trong Công ước, phải được xét theo các thủ tục giải quyết đã được trù định ở Mục 2 trong các trường hợp sau đây: a) Khi thấy rằng quốc gia ven biển đã không tuân theo Công ước can dự đến tự do và quyền hàng hải, hàng không hoặc tự do và quyền đặt các dây cáp và ống dẫn ngầm, cũng như đến việc sử dụng biển vào các mục đích khác mà quốc tế nhấn là chính đã nêu ở Điều 58. Lại còn vi phạm khác nữa của Trung Quốc, đó là trong khi chờ đợi các cơ quan tài phán giải quyết, Việt Nam chỉ giới hạn hoạt động vào các lô 118 và 119, thì Trung Quốc—đáng lẽ phải theo đoạn 3 các điều 74 và 83 về các bước đi đàm phán giải quyết dị đồng với Việt Nam về EEZ và thềm đất liền để tự chế trong ý thức hiểu biết và hợp tác (understanding and cooperation) kèm theo những biện pháp lâm thời (provisional measures) , ngõ hầu không hại đến thỏa ước sau hết - thì Trung Quốc lại lấn lưót, hung hăng. Hành động của Trung Quốc cũng vi phạm Tuyên bố xử sự trên Biển Đông của ASEAN (DOC). Trong việc kiện Trung Quốc, Việt Nam có thể theo gương Philippines, nhờ các văn phòng luật sư quốc tế giỏi, như Cotvington & Burling, khi xưa đã giúp Việt Nam thời Thủ tướng Võ Văn Kiệt, cũng trong vấn đề Biển Đông. Xem tiếp: Phần 3: Vai trò của cộng đồng quốc tế.